DE HALLEPOORT

HISTORISCH MONUMENT - BAKEN IN DE STAD - CENTRUM VOOR STEDELIJKE CULTUUR.

De restauratie

Begin juni 2008 werd de tweede, en momenteel laatste, restauratiefase van de Hallepoort voltooid.

De eerste renovatiefase dateert ondertussen al van 1991. Deze werken bestonden hoofdzakelijk uit de verbetering van de stabiliteit van het gebouw en de vernieuwing van de sanitaire voorzieningen, de elektriciteit en de verwarmingsinstallatie. Het sanitair en de technische installaties werden onder de grond, buiten het gebouw, ondergebracht. Om het gebouw toegankelijk te maken voor mindervalide bezoekers, werd in één van de middeleeuwse trapschachten een kleine lift geplaatst.

De restauratie moest bovendien de middeleeuwse sporen van de poort opnieuw zichtbaar maken, zonder afbreuk te doen aan het werk van architect Hendrik Beyaert. Daarom ging samen met de werken een archeologische studie van het monument van start. De resultaten van dit onderzoek werden opgenomen in het restauratieproject. Michel de Waha, professor aan de "Université Libre de Bruxelles" en Alexandra De Poorter, archeologe van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, gingen op zoek naar de oudste sporen in het gebouw. Het doel was het militaire afweersysteem van de oude poort zichtbaar te maken door essentiële elementen van dit systeem opnieuw aan het licht te brengen.

De centrale doorgang, die in de 19^de eeuw werd dichtgemaakt, werd aan de kant van Sint-Gillis terug open gelegd. De openingen waarlangs de tegengewichten voor het mechanisme van de ophaalbrug en het valhekken gleden werden opnieuw zichtbaar gemaakt, evenals de gleuf waarlangs het valhek gleed en de schietgaten aan weerszijde van de doorgang. In de zalen ontdekten de archeologen eveneens middeleeuwse nissen, schietgaten en deuropeningen. Zij waren dichtgemetseld en aan het oog onttrokken door een dikke pleisterlaag.

Het archeologische onderzoek zorgde niet alleen voor een beter inzicht in de structuren van het militaire bouwwerk, maar wees eveneens uit dat de 19^de eeuwse restauratie van Hendrik Beyaert niet zo vernietigend was geweest voor de middeleeuwse poort als men aanvankelijk had aangenomen. Bovendien bleek dat vele veranderingen die eerst aan Beyaert toegeschreven werden, eigenlijk van oudere datum zijn. Ze dateren uit de periode vanaf het Hollandse regime en zijn het werk van verschillende bouwmeesters die werken uitvoerden zonder ze op plannen vast te leggen.

In 1997 had, naar aanleiding van de heraanleg van de zone rond de Hallepoort, een tweede

opgravingscampagne plaats. Tijdens deze campagne werd de zone voor de Hallepoort aan de kant van Sint-Gillis nader bestudeerd. Het archeologische team van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis onder leiding van Sylvianne Modrie legde de resten van het voorste deel van het poortgebouw en de vaste brug bloot. De integratie van de daarbij ontdekte structuren in de nieuwe parkaanleg rond de Hallepoort, zorgde uiteindelijk voor een optimale ontsluiting van dit erfgoed.

De tweede restauratiefase die juist werd afgerond omvatte hoofdzakelijk de buitenzijde van het monument. Concreet betekent dit dat de gevel gereinigd en geconsolideerd werd. Ook de glasramen

en het smeedwerk dat stamt uit de 19^de eeuw werden onder handen genomen. Hierbij werden zo weinig mogelijk elementen vervangen. Enkel de delen die omwille van bouwtechnische gebreken (vocht, stabiliteit, ...) of veiligheid van het gebouw een probleem opleverde, werden vervangen. Voor het overige werd het monument gewoon geconserveerd en beschermd tegen verder verweer.

Binnen werden de tentoonstellingszalen opnieuw geschilderd en sommige ruimtes hebben een nieuwe vloer gekregen. Bovendien hebben de zalen nu ook een aangepaste verlichting en een nieuwe inrichting.

Daarnaast heeft de restauratie de resten van het middeleeuwse verleden van het gebouw in de verf gezet. Er werd immers een nieuwe museumingang aan de kant van Sint-Gillis aangelegd. Op die manier betreden de bezoekers het poortgebouw opnieuw zoals men dat in de middeleeuwen deed, via de centrale doorgang die een passage verleende tussen de omringende dorpen en de stad.

De invulling

Iedere dag rijden, wandelen en fietsen duizenden mensen voorbij de Hallepoort, een opvallend en feeëriek bouwwerk op de Brusselse Ring tussen de Louizalaan en het Zuidstation. Toch zijn er maar weinig die iets weten over haar bewogen geschiedenis. En dat is jammer, want de oude stadspoort geldt vandaag als één van de opmerkelijkste uitdragers van het middeleeuwse verleden van de stad Brussel.

De Hallepoort werd ongeveer 600 jaar geleden gebouwd als één van de zeven poortgebouwen van de tweede stadsomwalling. Door de eeuwen heen evolueerde het gebouw echter steeds mee met de dynamiek van de steeds veranderende stad. Zo fungeerde de Hallepoort bijvoorbeeld als gevangenis op het moment dat keizer Jozef II bevel gaf tot de afbraak van de stadswal. Stadsmuren hadden in die tijd immers hun strategisch nut nagenoeg volledig verloren en de grote structuren bleken aan de vooravond van de industrialisering eerder een belemmering voor de stadsontwikkeling. Zodoende werden in de loop van de 18^de eeuw de meeste versterkingen in de zuidelijke Nederlanden ontmanteld. In Brussel werden alle stadspoorten, met uitzondering van de Hallepoort gesloopt. De rest van de omwalling werd aan het begin van de 19^de eeuw afgebroken en vervangen door een boulevardpromenade, de huidige kleine ring. Vandaag is de Hallepoort het enige in situ bewaarde overblijfsel van de tweede stadsomwalling.

De Hallepoort is dus de plaats bij uitstek om het publiek kennis te laten maken met het verleden van het versterkte Brussel. Via dit unieke monument willen wij de bezoekers dan ook niet alleen de geschiedenis van het gebouw laten ontdekken, maar tevens die van de stad. Dit thema komt verspreid over vier verdiepingen aan bod. Met behulp van maquettes, virtuele reconstructies, beeldmateriaal, spelletjes en een mooie selectie museumobjecten (schilderijen, wapens, gildenbreuken...) laten wij de middeleeuwse poort haar intrigerende verhaal vertellen, gaande van de historische context waarin zij werd gebouwd, de manier waarop ze werd verdedigd, tot de technische snufjes die de ophaalbrug lieten functioneren...

We reserveren bovendien een volledige verdieping van het gebouw voor tijdelijke tentoonstellingen en evenementen. De Hallepoort is dus allerminst een statisch museum. Ook op de sprookjesachtige zolderverdieping is immers plaats voorzien voor happenings en (kinder-)animaties. Wie het tot slot waagt een kijkje te nemen op de weergang, helemaal bovenaan het gebouw, kan genieten van een buitengewoon panorama op Brussel en omgeving.

Linda Wullus

Juni 2008